In het onderwijsdebat wordt steeds vaker de nadruk gelegd op kennisgericht onderwijs. Scholen en onderwijsorganisaties profileren zich met zorgvuldig opgebouwde curricula, doordachte didactische methodes en innovatieve leerconcepten. Dit zou in de kern een positieve ontwikkeling moeten zijn: de herwaardering van kennis als fundament van goed onderwijs. Maar tegelijkertijd ontstaat er een zorgwekkend fenomeen: een kennismonopolie waarbij bepaalde scholen of onderwijsnetwerken kennis niet vrij delen, maar exclusief houden binnen hun eigen systemen—tenzij men bereid is er fors voor te betalen.

Selectieve toegang tot kennis

Wat we steeds vaker zien, is dat scholen of onderwijsinstellingen met een sterke kennisvisie hun expertise en materialen achter financiële drempels plaatsen. Scholen die niet tot dezelfde koepel of academische kring behoren, krijgen pas toegang tot deze kennis als zij dure cursussen, licenties of samenwerkingsverbanden aangaan. Dit creëert een paradox: terwijl men in het publieke debat pleit voor kennisgericht onderwijs als een weg naar betere kansen voor alle kinderen, wordt de verspreiding van die kennis beperkt tot scholen die het zich kunnen veroorloven.

Van kennisdeling naar marktexclusiviteit

In sommige gevallen worden didactische modellen of vakgerichte curricula gepresenteerd als “uniek intellectueel eigendom”, waarmee ze worden afgeschermd van bredere verspreiding. Dit betekent dat scholen die niet tot de juiste netwerken behoren, simpelweg worden uitgesloten van de nieuwste inzichten en materialen. Het leidt tot een situatie waarin goed onderwijs niet alleen afhankelijk is van de inzet van leraren en schoolleiders, maar ook van de financiële middelen om toegang te krijgen tot bepaalde kennisbronnen.

De schijn van openheid

Interessant genoeg presenteren sommige onderwijsorganisaties zich als pioniers van kennisdeling en innovatie. Ze publiceren artikelen, organiseren congressen en bieden trainingen aan. Maar wie verder kijkt, ontdekt dat de échte inhoud—de concrete methodes, de effectiefste aanpakken—achter slot en grendel blijft, tenzij een school zich committeert aan langdurige en vaak kostbare samenwerkingsverbanden. Hierdoor ontstaat een soort onderwijselite waarin kennis niet wordt gedeeld op basis van het principe dat alle kinderen er baat bij moeten hebben, maar op basis van commerciële of institutionele belangen.

De gevolgen voor kansengelijkheid

Dit kennismonopolie vergroot de kloof tussen scholen die financieel daadkrachtig zijn en scholen die minder middelen hebben. Terwijl bepaalde scholen floreren dankzij hoogwaardige kennis en methodieken, blijven andere scholen worstelen om dezelfde onderwijskwaliteit te bereiken. De kinderen in deze scholen zijn uiteindelijk de dupe: hun toegang tot goed onderwijs wordt niet alleen bepaald door de inzet van hun leraren, maar ook door de financiële mogelijkheden van hun bestuur of stichting.

Conclusie: tijd voor een andere benadering

Als we écht geloven in kennisgericht onderwijs als middel om álle kinderen vooruit te helpen, dan moet kennisdeling centraal staan in plaats van marktexclusiviteit. Onderwijs moet geen gesloten markt zijn waarin alleen de kapitaalkrachtigen toegang krijgen tot de beste methodes. In plaats van kennis achter betaalmuren te zetten, zouden scholen en onderwijsnetwerken een cultuur van openheid en samenwerking moeten bevorderen, zodat ieder kind—ongeacht waar het onderwijs volgt—kan profiteren van de best beschikbare kennis.

De vraag blijft: willen we onderwijs waarin kennis een publiek goed is, of accepteren we een systeem waarin kennis een handelswaar wordt die alleen voor de meest gefortuneerden toegankelijk is?