Lezen is een persoonlijke ervaring, maar een leraar draagt ook een educatieve en intellectuele verantwoordelijkheid. De negen rechten van een lezende leraar, zoals geformuleerd in Brieven aan Miyo, benadrukken leesvrijheid, maar schieten tekort wanneer het gaat om de pedagogische rol van een docent. Tegelijkertijd zijn er duidelijke gevaren verbonden aan selectief en onsystematisch lezen, vooral in een educatieve context.

De gevaren van selectief lezen

Een leerkracht die bladzijden overslaat of een boek niet uitleest, loopt het risico een onvolledig of gekleurd beeld te geven. Zeker bij klassiekers en diepgaande literatuur is het essentieel om een werk in zijn geheel te begrijpen voordat het besproken wordt. Selectief lezen kan de boodschap van de auteur vervormen, en als een leraar zijn eigen interpretatie boven die van de schrijver plaatst, beperkt dat leerlingen juist in hun mogelijkheden om meerdere zienswijzen en perspectieven te ontdekken.

Dit gevaar beperkt zich niet tot het onderwijs; in de academische wereld zien we dat bepaalde theologen, filosofen en historici slechts delen van klassieke werken lezen en interpreteren, wat kan leiden tot een vertekend beeld van de oorspronkelijke denker. Wanneer men slechts die passages kiest die aansluiten bij een bepaalde these of argumentatie, dreigt de nuance en complexiteit van een werk verloren te gaan. Hierdoor ontstaat een gefragmenteerd en soms misleidend beeld van de denker of het historische idee.

Toch is selectief lezen niet altijd problematisch. Wanneer iemand leest voor eigen gebruik, reflectie of inspiratie, is het gerechtvaardigd om passages te kiezen die op dat moment relevant zijn. Maar in de rol van docent is dit anders. Een leraar heeft niet alleen de verantwoordelijkheid om kennis over te dragen, maar ook om recht te doen aan de bronnen waaruit die kennis voortkomt.

Het willekeurig openen van een boek en slechts bepaalde stukken lezen, leidt tot:

• Misinterpretatie van de tekst door het ontbreken van context.

• Verlies van samenhang, waardoor de intentie van de auteur verkeerd begrepen wordt.

• Intellectuele luiheid, waarbij men zich alleen richt op stukken die aansluiten bij de eigen voorkeuren of mening.

Systematisch en verantwoord lezen

Lezen is niet slechts een consumptieve activiteit, maar vereist gestructureerde intellectuele inspanning. Een methodische aanpak is daarom noodzakelijk:

1. Begin bij de inleiding, waar de auteur vaak de methodologie en doelstellingen van het boek uitlegt.

2. Lees een boek volledig en in de juiste volgorde, zonder willekeurig passages over te slaan.

3. Respecteer de structuur en argumentatie van de auteur, in plaats van alleen te lezen wat past bij de eigen visie.

4. Maak aantekeningen en reflecteer, zodat men niet slechts oppervlakkig kennis consumeert.

5. Raadpleeg deskundigen en geleerden bij twijfel of moeilijke passages.

De rol van de leraar: een gids, geen filter

Literatuuronderwijs is meer dan alleen leesplezier stimuleren; het vraagt om een kritische, brede blik en respect voor de context en intentie van een tekst. Een leraar hoeft niet met alles in een boek eens te zijn, maar moet het complete werk recht doen en leerlingen de ruimte geven om zelf tot inzichten te komen. Dit betekent dat een docent niet slechts de eigen interpretatie moet overbrengen, maar het boek als geheel moet presenteren, inclusief de bredere context en betekenis.

Selectief lezen is geen probleem als iemand een tekst gebruikt voor persoonlijke inspiratie of gerichte studie. Maar zodra men kennis overdraagt, ontstaat er een verantwoordelijkheid. Een docent die slechts flarden van een tekst aanbiedt, kan onbedoeld een verdraaide versie van het oorspronkelijke werk overbrengen, met als gevolg dat leerlingen niet leren omgaan met de complexiteit van ideeën en argumentaties. Dit geldt des te meer in een tijd waarin informatie versnipperd en gefilterd wordt aangeboden.

Kortom, een leraar heeft de verantwoordelijkheid om literatuur niet alleen te lezen, maar te doorgronden. Dit vereist discipline, methodiek en respect voor de tekst. Alleen zo kan literatuur onderwijs verrijken en bijdragen aan de intellectuele groei van leerlingen. Want echte leesvrijheid ligt niet in het willekeurig consumeren van tekst, maar in het zorgvuldig en doordacht verkennen van kennis.